Avrupa’nın Göbeğinde Müslüman Bir Bilge: Aliya İZZETBEGOVİÇ

Şöyle diyorlardı: “Yüzünde Gölge Olmayan Bilge Lider”

Şu bir gerçek ki çoğu aydının görüşleri kendileri hayattayken de büyük bir kitle tarafından çeşitli saldırılara uğramıştır.
Aliya’nın, özünde Kur’an-ı Kerim’den beslenen düşünceleri de elbette ki saldırıya uğramış ve Aliya’nın çeşitli zamanlarda ağır hapis cezalarına çarptırılmasına sebep olmuştur.

Felsefe ve İdeolojisinin Oluşmasındaki Temel Etmenler:

Bağımsız Bosna Hersek Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı olan Bilge Lider Aliya İzzetbegoviç hakkında hiç şüphesiz ki pek çok yazı kaleme alınmış olup çeşitli konferanslarla daha çok tanınmaya başlanmıştır. Doğup büyüdüğü çevre başta olmak üzere bulunduğu coğrafya’nın stratejik konumu neticesiyle pek çok kültüre ev sahipliği yapmış olan Balkan toprakları, Aliya’nın fikir hayatının oluşmasında başı çeken en önemli etmenlerdendir. Fakat Aliya’nın hayatı boyunca okumuş olduğu düşünürleri de göz ardı etmemek gerekir.
Şu bir gerçek ki çoğu aydının görüşleri kendileri hayattayken büyük bir kitle tarafından çeşitli saldırılara uğramıştır.
Aliya’nın, özünde Kur’an-ı Kerim’den beslenen düşünceleri de elbette ki saldırıya uğramış ve Aliya’nın çeşitli zamanlarda ağır hapis cezalarına çarptırılmasına sebep olmuştur.
Aliya’yı sadece liderlik vasfıyla tanımak ona haksızlık olur. O küçüklüğünden itibaren ailesinin (özellikle de annesinin) aşıladığı güzel bir dini terbiye ile yetişmiş, adil kişiliği ve yüksek ahlakı olan büyük bir şahsiyettir. Aliya İzzetbegoviç hayatı boyunca, İslam’ın 21. yüzyıl insanına ne söylediğiyle ilgilenmiş, Müslümanları ve Müslüman dünyayı düşünerek hareket etmiştir. Pergel metaforuna başvuracak olursak, şöyle diyebiliriz: Onun düşünce dünyasının sabit ucu Bosna-Hersek’te durur, hareketli ucuysa bütün İslam diyarını dolaşır. Öyle olduğu için sürekli özgürlük, sanat, ahlak, hukuk, din, siyaset, tarih ve varoluş gibi konular etrafında felsefesini oluşturmuştur.
Şöyle ki Aliya’nın ideolojisi anlaşılmadan, Bosna bağımsızlık mücadelesi anlaşılamaz. İdeolojisinin oluşmasındaki Batılı ve Doğulu düşünürler bilinmeden de felsefesi anlaşılmaz. Yani Aliya’yı anlamadan Bosna’yı anlamamız mümkün değildir. 


Aliya ve Batılı Düşünürler

Özellikle tarih, felsefe ve edebiyat kitapları okumayı seven Aliya, Saraybosna’nın saygın liselerinden biri olan Birinci Erkek Lisesi’nde okurken, bir ara komünist propagandalarından etkilenmiş ve okuduğu Batı felsefesine ait eserlerin etkisi ve gençlik heyecanıyla bir inanç sarsıntısı yaşadıysa da, dinle alâkası hiçbir zaman kopmamış, din karşısındaki komünist yaklaşımı kabul etmemiş, tanrısız bir kâinat ona her zaman anlamsız görünmüştür. İşte bu gençlik yıllarında Aliya’yı en çok etkileyen üç eser Bergson’un ‘Yaratıcı Evrim’, Kant’ın ‘Saf Aklın Eleştirisi’ ve Spengler’in ‘Batı’nın Çöküşü’ adlı eserlerdir. İçine düştüğü fikrî sarsıntı uzun sürmemiş ve İslâmî kimliği, gençlik döneminde hayatına yön vermeye başlamıştır.
Tarih kitaplarına öğrencilik yıllarından beri ayrı bir ilgi duyan Aliya, edebiyat türleri arasında da romana ayrı bir önem verir. Çoğu araştırmacıya göre tarihte gerçekler yazılıdır, roman ise hayal; yani kurgu ürünüdür. Fakat Aliya öyle düşünmez. Ona göre tarih dâhili ve harici olarak ikiye ayrılır. Harici tarih, tarihçilerin elinden çıkmış, daha çok siyasi konuları ve savaşları ele alır. Dâhili tarih ise, romanlardır. Roman, bir sanat ürünüdür ve şahısların hayatlarını ele almaktadır. Romandan bir toplumun yapısını, değerlerini, ailelerini, kurumlarını, insan ilişkilerini, zaaflarını, bunalımlarını vb. olguları öğrenebiliriz. Dolayısıyla tarih kitaplarında bulamayacağımız ince ayrıntıları, romanda bulabiliriz. Hatta İzzetbegoviç’e göre dâhili tarih bilinmeden harici tarih tam manasıyla anlaşılamaz. Kitaplarını okumayı sevdiği romancıların başında Hermann Hesse gelir. Bu ilginin aslında benzerlikten geldiğini dile getirmek yanlış olmaz. Aliya’nın bütün metinlerinde felsefi bir altyapı, daha doğrusu felsefi konuların tartışıldığı alt katmanlar vardır. Aynı şekilde ikisinin de felsefeye olan merakı, eserlerine yansımıştır. Hesse’ nin romanlarındaki hayat ve sanatı tartışma üslubu, Aliya’nın “Özgürlüğe Kaçışım ve “Doğu Batı Arasında İslam” adlı eserlerinde çokça sanattan söz etmesi ile bağdaştırılabilir.
Aliya’nın düşüncelerinin temelini oluşturacak olan kitapların temelinde Kur’an-ı Kerim yer almaktadır. Kur’an-ı Kerim’den sonra, bahsedeceğimiz hem Batılı hem de Doğulu olan çeşitli filozof ve yazarların kitapları yer almaktadır. Jean Paul Sartre, Albert Camus gibi egzistansiyalist filozofların romanlarının, Dostoyevski ve Kafka’nın felsefe akımlarının hepsinin felsefelerini, roman yoluyla gerçekleştirmeye çalıştıklarını düşünür, onları okur. Aynı zamanda Aliya’nın Balzac, Tolstoy, Ivan Turgenyev, Gorki, Gogol, Puşkin, Stendhal, Victor Hugo, Edgar Allan Poe, Knut Hamsun, Goethe, Émile Zola, Charles Dickens, Günter Grass, Lawrence Durrell, Oscar Wilde, Thomas Mann, Guy de Maupassant, BertoltBrecht ve Ivo Andric okuduğunu biliyoruz. Aliya, tarih ve felsefe okumalarını roman, hikâye, piyes ve şiir kitaplarıyla sürekli desteklemiştir. Batılı yazar ve filozofları okuyup, onların fikirlerinden etkilenen ve eleştiren Aliya felsefi konuları tartışırken, bu isimler üzerinden örnekler vererek kıyasta bulunmuştur.
Ayrca Aliya estetiğe de önem verir, estetikle ahlak ve hukuk düşüncesi arasında bağ kurar. Ve bu bağlamda marksist estetikten varoluşçu estetiğe kadar estetikle ilgili çeşitli kitaplar okumaktan zevk alır. Aliya; Aristoteles, Platon, Kant, Hegel, Nietzsche, Niccolo Machiavelli, Henri Bergson, Soren Kierkegaard, Karl Marks, Friedrich Engels, Martin Heidegger, Sigmund Freud, Eric Fromm, Max Weber, Jose Ortega y Gasset’yi okumayı seven gerçek bir estetik düşünürdür.
Daha lise yıllarında ağır metinler okumuştur ve hayatı boyunca yaptığı tüm okumalarla birlikte ulaştığı sonuçlar ise çoğu düşünürün aklına gelmeyecek kadar enteresandır. Aliya, bir kitabı anlamak için belki de o kitap ile hayatı boyunca okumuş olduğu tüm kitaplar arasında bağ kurabilen bir düşünürdür. Şöyle ki, tüm okumalarını Kur’an-ı Kerimi anlamak için yapmıştır. Kur’an-ı Kerim’de geçen bir ayet ile Homeros’un bir şiiri veya George Orwel, Samuel Beckett, James Joyce, Thomas Bernhard’ın bir romanı arasında bağlantı kurar. Yani dini metinlerle edebi metinler arasındaki bağa dikkat çeker. Bu üst düzey metinler arasında bağ kurabilmek için öncelikle o metinleri ayrı ayrı okuyup idrak etmiş olmak mühimdir ki Aliya, okumuş olduğu çeşitli yazar, filozof ve düşünürlerin etkisiyle bunu büyük bir ustalıkla yapabilmiştir.

İslam Alimleri Ve Aliya

Aliya’ya göre gelmiş geçmiş bütün düşünceler üç kategori altında toplanabilir; materyalizm, din ve İslâm. Materyalizm insanı sadece beden olarak ele alır; din, sadece ruh olarak. İslam’da bu ikisinin birleşimi vardır. İslam, insanı parçalamadan, diğer ifadeyle; bir yönüne ağırlık verirken diğer yönünü ihmal etmeden değerlendirir.
Aliya’nın pek çok yazar ve düşünürden etkilendiğini dile getirirken sadece batı dünyası da kastedilemez. Aralarında en az Batılı düşünürler kadar çeşitli İslam alimleri de yer almaktadır. Bilge Lider boşuna “Ben Avrupalı bir Müslümanım.” dememiştir.
Eserlerini okuyup fikirlerinden etkilendiği diğer Müslüman yazar ve düşünürler ise İbn Sina, İmam Gazali, İbn Tufeyl, İbn Hazm, Katip Çelebi, Muhammed İkbal, Ebu’l-Hasen el-Eş’ari, Hakim Tirmizî, İbn Haldun, Firdevsî, Nizamî, Sadi-i Şirazî, Cemaleddin Afganî ve Muhammed Abduh’tır.
Aliya’nın eserleri derinlemesine incelenecek olursa, doğu ile batı düşünürlerinden etkilenmesi göz önüne alındığında ortaya bir sentez çıkmaktadır. Oluşan bu derin sentez Aliya’nın ideolojisi ve felsefesinin temelidir. Sonuç olarak Aliya, İslâmî düşüncesini şekillendirirken sadece İslâmcı olarak anılan düşünürlerden etkilenmemiştir. Aynı zamanda Avrupalı düşünürlerden, filozoflardan ve edebi eserlerden de yararlanmıştır. Dolayısıyla Aliya İzzetbegoviç’in endişelerini ve öngördüğü ideallerini içeren düşüncelerini kavrama çabası, sadece belli isimlere yapılan yahut yapılmayan atıflar üzerinden kavranamaz.

Melek TOPRAK

 

KAYNAKÇA

Akın, Mahmut Hakkı. Aliya İzzetbegoviç’in Siyaset Felsefesi ve İslâm. (2013). s.1-10.
Koçoğlu, Bülent. Aliya İzzetbegoviç’in Eğitim, Din Eğitim ve Öğretimi Görüşleri. (2019). s.20-89.

Göktürk, İsmail. Aliya’ nin Perspektifinden İdeal İnsan Anlayışı. (2018). s.199-214.

“İzzetbegoviç, Aliya”, (Müellif: Admir Mulaosmanoviç). https://islamansiklopedisi.org.tr/izzetbegovic-aliya (erş:10.11.2020).

“Aliya İzzetbegoviç”. https://tr.m.wikipedia.org/wiki/Aliya_%C4%B0zzetbegovi%C3%A7 (erş:10.11.2020).

Gültekin, Levet. “Aliya’nın En Önemli Özelliği”. (Gazeteciler.com). https://www-gazeteciler-com.cdn.ampproject.org/v/s/www.gazeteciler.com/amp/kose-yazisi/aliyanin-en-onemli-ozelligi/148654?usqp=mq331AQFKAGwASA%3D&amp_js_v=0.1#aoh=16031069841154&amp_ct=1603107004367&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%251%24s%20alan%C4%B1ndan&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.gazeteciler.com%2Fkose-yazisi%2Faliyanin-en-onemli-ozelligi%2F148654. (erş:10.11.2020).
Yalçınova, Ömer. “Aliya İzzetbegoviç’in Okuduğu Kitaplar”. (gnc:14 Mayıs 2020). https://www.gzt.com/nihayet/aliya-izzetbegovicin-okudugu-kitaplar-3534773. (erş:10.11.2020).

Çobanoğlu, İkbal. “Avrupalı ve Müslüman Aliya İzzetbegoviç”. Kitabın Ortası Dergisi. (2019). https://www.dunyabizim.com/kultur-sanatta-bugun/avrupali-ve-musluman-aliya-izzetbegovic-h38266.html. (erş:10.11.2020).

Haksöz Haber. “Aliya İzzetbegoviç’in Fikri Yönelimleri”. (gnc: 25 Ocak 2016). https://www-haksozhaber-net.cdn.ampproject.org/v/s/www.haksozhaber.net/service/amp/aliya-izzetbegovicin-fikri-yonelimleri-71091h.htm?usqp=mq331AQFKAGwASA%3D&amp_js_v=0.1#aoh=16042203226002&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&amp_tf=%251%24s%20alan%C4%B1ndan&ampshare=https%3A%2F%2Fwww.haksozhaber.net%2Faliya-izzetbegovicin-fikri-yonelimleri-71091h.htm. (erş:10.11.2020).

Efendiev, Hikmet. “Bilge Kral Aliya İzzetbegoviç”. Kültürel Etkileşim Derneği, (2018). (Aktaran Bulgaristan Stratejik Araştırma Merkezi). https://www.bghaber.org/bghaber/bilge-kral-aliya-izzetbegovic/. (erş:11.10.2020).

Melek TOPRAK

1999 yılında, Adıyaman Çelikhan'da dünyaya geldi. İlkokul, ortaokul ve liseyi, doğduğu şehir olan Adıyaman'da tamamladı. 2016-2020 yılları arasında Rize'de Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Eğitim Fakültesinde Sınıf Öğretmenliği eğitimi aldı. Tarihine önem veren ve bu bilinci öğrencilerine aşılamak için araştırmaya devam edip yazılar kaleme almaktadır.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir